“Qafqazinfo” Pyer və Mari Küri Universitetinin professor-onkoloqu, Fransa Milli Xərçəng İnstitutunun təsisçisi və sabiq direktoru David Hayatın müsahibəsini təqdim edir:
- Professor Kayat, xərçəngin tədqiqi və müalicəsi sahəsində geniş təcrübəniz var. Siz 2002–2006-cı illərdə Fransa Milli Xərçəng İnstitutunun prezidenti olmusunuz. Xərçəngin mümkün səbəbləri və siqaretin bu prosesdəki rolu barədə ətraflı məlumat verə bilərsinizmi?
- İcazə verin, hər zaman xəstələrimə dediyim bir fikirlə başlayım. Xərçəng hər şeydən əvvəl, məruz qalma nəticəsində yaranan xəstəlikdir. Əksər hallarda, xərçəng hüceyrənin təsadüf və ya genetik səbəbdən deyil, kanserogen maddəyə məruz qalması nəticəsində inkişaf edir. Burada bizim “doza-cavab əlaqəsi” adlandırdığımız çox sadə bir prinsip işləyir: insan nə qədər çox və nə qədər uzun müddət kanserogen maddəyə məruz qalarsa, xərçəngə tutulma riski də bir o qədər artır.
Qlobal statistikaya baxdığım zaman siqaret çəkməyin xərçəngin risk faktorları arasında ən başda gəldiyini görürəm. O, havadakı hissəciklərdən, spirtli içkilərdən və peşə fəaliyyəti ilə bağlı insanın məruz qaldığı kanserogenlərdən daha böyük risk yaradır. Bu, onilliklərdir ki, belədir və bu gün də dəyişməyib. Buna görə də xərçəngin səbəblərindən danışarkən tərəddüd etməməliyik: siqaret çəkmək xərçəngin ən mühüm və eyni zamanda qarşısı ən çox alına bilən səbəbidir.
- Siz siqaret çəkməni səbəblərdən biri kimi qeyd etdiniz. Nə üçün siqaret bu qədər zərərli hesab olunur? Siqareti təhlükəli edən nədir?
- İnsanların çox vaxt nəzərdən qaçırdığı əsas məqam budur: öldürücü olan tütünün özü deyil və əlbəttə ki, nikotin də deyil. Əsas problem yanma prosesidir.
Tütün yandıqda və yüksək temperaturda yanma baş verdikdə tüstü əmələ gəlir. Bu tüstünün tərkibində 7000-dən çox kimyəvi birləşmə və çox yüksək səviyyədə ultra incə hissəciklər mövcuddur. ABŞ Qida və Dərman Agentliyi (FDA) bu maddələrdən 93-nü zərərli və ya potensial zərərli hesab edir. Onların təxminən 80-i kanserogen və ya potensial kanserogendir. Bunlara benzopiren, nitrozaminlər və bir çox digər maddələr daxildir.
Xərçəngin əsl səbəbkarları məhz bunlardır. İnsan bu maddələri hər gün, hər il ağciyərlərinə çəkir və “doza-cavab əlaqəsi” səbəbindən zərər zaman keçdikcə toplanır. Siqaret çəkməyi bu qədər təhlükəli edən də budur. Sadə desək, siqaret insan orqanizminə kanserogen maddələrin çatdırılması üçün ən effektiv vasitələrdən biridir.
- Tüstüsüz məhsullar tez-tez siqaret çəkməyə davam edən insanlar üçün praktik alternativ kimi təqdim olunur. Sağlamlıq və elmi baxımdan, onların zərərin azaldılmasında nə dərəcədə effektiv olduğunu düşünürsünüz?
- Əvvəlcə məntiqi çox aydın izah etmək istəyirəm, çünki burada əsas olan məhz məntiqdir. Əgər zərər yanma prosesindən qaynaqlanırsa, onda təbii sual budur: insan yanma nəticəsində əmələ gələn tüstünü inhalyasiya etməyi dayandırarsa, nə baş verər?
Tütün sadəcə qızdırıldıqda siqaret tüstüsündə yaranan kanserogenlərin böyük əksəriyyəti əmələ gəlmir. Elmi araşdırmalar da bunu təsdiqləyir. Siqaret çəkən şəxslər tam şəkildə siqaretdən qızdırılan tütün məhsullarına keçdikdə, orqanizmdə ölçülə bilən toksik maddələrin – yəni məruz qalma biomarkerlərinin – səviyyəsi kəskin şəkildə azalır və çox zaman siqareti tam tərgitmiş insanlarda müşahidə edilən səviyyələrə yaxınlaşır.
Ağız yolu ilə istifadə olunan nikotin kisələrində isə insan ümumiyyətlə ağciyərlərinə heç nə çəkmir. Buna görə burada iki üstünlük mövcuddur: daha aşağı səviyyədə məruz qalma və ağciyərlərlə birbaşa təmasın olmaması.
Lakin həkim olaraq burada tam şəffaf olmalıyam: bu məhsullar heç bir şəkildə risksiz deyil. Ən yaxşı seçim həmişə tütün və nikotindən tamamilə imtina etməkdir və belə də qalacaq. Ancaq siqaret çəkən şəxs bunu edə bilmirsə, məruz qalmanın azaldılması kiçik məsələ deyil. Bu, əhali səviyyəsində nəzərəçarpacaq fərq yarada və mənim gözləntimə görə xərçəng hallarının azalmasına səbəb ola bilər.
- İnsanlar hələ də nikotinin siqaretlə əlaqəli xəstəliklərin əsas səbəbi və xərçəng yaradan amil olduğuna inanırlar. Bu doğrudurmu?
- Əgər sual insanların nikotinin siqaretlə bağlı xəstəliklərin əsas səbəbi olduğuna inanıb-inanmadığıdırsa, bəli, təəssüf ki, bu doğrudur. Üstəlik, bu yanlış təsəvvür təkcə adi insanlar arasında deyil, həkimlər arasında da geniş yayılıb.
Bu yaxınlarda Meksikada bir qrup həkim qarşısında çıxış edərkən mühazirəyə başlamazdan əvvəl soruşdum ki, nikotinin xərçəng yaratdığına inananlar əl qaldırsın. Təəssüf ki, onların təxminən 80 faizi əlini qaldırdı.
Əgər sualınız nikotinin həqiqətən siqaretlə bağlı xəstəliklərin əsas səbəbi olub-olmaması haqqındadırsa, cavab qəti və birmənalı şəkildə “xeyr”dir.
Bu, ictimai səhiyyə sahəsində ən zərərli yanlış təsəvvürlərdən biridir. Nikotin insanların siqaret çəkməsinin səbəbidir; o, siqaretdən asılılıq yaradır, ancaq siqaret çəkmə davranışını ölümcül edən nikotin deyil.
ABŞ FDA-sının siyahısında nikotin reproduktiv və inkişaf toksikantı, eləcə də asılılıq yaradan maddə kimi təsnif edilir, lakin kanserogen, ürək-damar sistemi üçün toksik və ya tənəffüs sistemi üçün toksik maddə kimi təsnif edilmir.
Nikotin əvəzedici terapiya vasitələri – məsələn, plastırlar və saqqızlar – uzun illərdir təhlükəsiz şəkildə istifadə olunur və həkimlər onları tərəddüd etmədən təyin edirlər. İnsanlar nikotinə görə siqaret çəkirlər, lakin onları öldürən siqaret tüstüsündə olan yüksək səviyyəli zəhərli kimyəvi maddələr və ultraxırda hissəciklərdir.
Tibb ictimaiyyəti, tənzimləyici qurumlar və cəmiyyət bu yanlış anlaşmanı aradan qaldırmayınca, siqaret çəkənlər alternativlərə keçməyin mənasız olduğuna inanmağa davam edəcəklər və bu inanc insan həyatları bahasına başa gələcək.
- Siqaret çəkən insanlara tövsiyəniz nə olardı? Onlar zərərin qarşısını almaq və ya ən azı azaltmaq üçün nə edə bilərlər?
- Mənim ilk tövsiyəm dəyişməz olaraq qalır: əgər siqaret çəkirsinizsə, sağlamlığınız üçün edə biləcəyiniz ən yaxşı şey onu tamamilə tərgitməkdir. Sıfır həmişə ən yaxşı rəqəmdir. Amma mən həm də realistəm və hər gün klinikada reallığı görən onkoloqam. Ağciyər xərçəngi diaqnozu qoyulan xəstələrimin 60 faizindən çoxu diaqnozdan sonra da siqaret çəkməyə davam edir.
Sadəcə insanlara “dayandırın” demək kifayət deyil. Otuz illik vergilər, xəbərdarlıqlar və qadağalara baxmayaraq, dünyada hələ də bir milyarddan çox insan siqaret çəkir.
Siqareti tərgidə bilməyən insanlara mesajım budur: nə isə edin. Orqanizminizə daxil olmayan hər bir kanserogen əhəmiyyət daşıyır.
Buna görə də, əgər siqareti tam tərgitmək mümkün deyilsə, siqaretdən uzaqlaşaraq tütünü yandırmayan alternativ məhsullara keçin, bu məhsulları etibarlı və nüfuzlu mənbələrdən alın, çünki bazarda çoxlu qanunsuz və keyfiyyətsiz məhsullar mövcuddur, oxuduğunuz hər başlığa kor-koranə inanmayın, balanslı və dəqiq məlumat axtarın və hər hansı şübhəniz yaranarsa, mütəxəssisə müraciət edin.
Mənim məqsədim həmişə olduğu kimi dəyişməzdir: xərçəng diaqnozu ilə qarşıma gələn insanların sayının azalmasını istəyirəm və müraciət edən xəstələrin daha çoxunun bu xəstəliyə qalib gəlməsini arzulayıram.
