Cənab Prezident, son dövrlərdə Siz dövlətimizin başçısı olaraq maliyyə intizamının yüksəldilməsi, hesabatlılığın və şəffaflığın artırılması istiqamətində mütəmadi olaraq öz tapşırıqlarınızı verirsiniz. Hazırda Avropada baş verən müharibə nəticəsində iqtisadi proseslərə mənfi təsiri, aparılan iqtisadi siyasətin nəticəsində Azərbaycandan da yan keçməsə də, mövcud resursların qorunması, həmçinin səmərəli və nəticəli istifadəsi məsələsinin aktuallığını artırmaqdadır. Məhz belə yanaşma qəbul edilmiş bir sıra mühüm strateji sənədlərdə müəyyənləşdirilmiş məqsədlərin reallaşdırılmasında etibarlı maliyyə zəmininin formalaşmasına şərait yaratmışdır. Hələ 2016-cı ilin dekabr ayında Sizin təşəbbüsünüzlə “Büdcə sistemi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununa mühüm əlavələr olundu və dövlət büdcəsinin icrası ilə bağlı zəruri məlumatların tərtib edilməsi, eyni zamanda, dövlət qurumlarının dövlət xəzinədarlığı məlumatlarına real vaxt rejimində çıxışının təmin edilməsi bir tələb kimi müəyyənləşdirildi.
Bildiymiz kimi, Maliyyə Nazirliyi dövlət büdcəsinin icrasına nəzarət edən əsas, Hesablama Palatası isə kənar dövlət maliyyə nəzarəti orqanıdır və beynəlxalq təcrübəyə əsasən bu nəzarəti dövlətin adından və audit formasında həyata keçirir. Azərbaycan Prezidentinin təsdiq etdiyi Qaydaların icrası Maliyyə Nazirliyi və Hesablama Palatasına büdcənin gəlir və xərclərinin icra vəziyyəti ilə bağlı zəruri məlumatların vaxtında əldə edilməsinə şərait yaradır. Bu isə öz növbəsində, hesabatlılığın gücləndirilməsi istiqamətində mühüm addım olmaqla vəsaitlərdən istifadəyə nəzarətin artırılmasına, həmçinin bu istiqamətdə zəruri məlumatların vaxtında hazırlanmasına xidmət etməli idi.
Bu qaydalar ilk olaraq Sizin çıxışlarınızda qeyd etdiyiniz kimi maliyyə nəzarətinin gücləndirilməsi, xüsusilə Hesablama Palatasının işinin səmərəli təşkil edilməsi ilə bağlı tapşırıqlarınızın icrasında mühüm əhəmiyyətə malikdir. Dövlət büdcəsinin icrasına nəzarəti həyata keçirməklə HP-nın ana xətti dövlət büdcəsinin necə icra edilməsi ilə bağlı Rəyin tərtib olunmasından ibarətdir ki, bu qaydalarla müəyyən edilmiş hesabatların və məlumatlara çıxışın əldə olunması həm dövlət büdcəsinin icrası, eyni zamanda, dövlət büdcəsinin layihəsi ilə bağlı HP-da hazırlanan Rəyin məlumatlılıq və əhatəlilik səviyyəsini yüksəltməli idi. Ümumiyyətlə, isə bu qaydaların tətbiqi ümumi dövlət maliyyə inzibatçılığının güclənməsinə, dövlət vəsaitləri ilə bağlı şəffaflığın artırılmasına, hesabatlılığın yüksəldilməsinə xidmət etməli idi.
Dövlət başçısı olaraq təsdiq etdiyiniz Qaydaların tətbiqi, informasiya bazalarının genişlənməsi Hesablama Palatası qarşısında bacarıqların artırılması, yeni texnologiyaların tətbiq imkanlarının reallaşdırılmasını, ilk növbədə, zəruri edir. Ölkə daxilində aparılan intensiv elektronlaşma nəticəsində formalaşan informasiya sistemlərinin və onların məlumat bazalarının dayanıqlılığı ilə bağlı əminliyin yaradılması gerçəkləşdirilən audit fəaliyyətlərinin əsas predmetlərindən birinə çevrilsə də bu istiqamətdə səylərin səmərəliliyini optimal səviyyədə saxlamaq üçün qabaqcıl beynəlxalq nəzəri və praktiki biliklərdən demək olar ki, istifadə olunmur.
Ümumən, kənar dövlət maliyyə nəzarətini həyata keçirən qurumlar da informasiya texnologiyalarının fəal istifadəçiləridir və bu baxımdan Kompüter əsaslı audit metodlarına üstünlük verilir. Hazırda inkişaf etmiş və etməmiş ölkələrdə belə metodun tətbiqi sayəsində audit olunan qurumun mühüm həcmdə məlumatını, əksər hallarda 100 faiz səviyyəsində emal və təhlil olunmasını mümkün edir. O zaman təbii sual ortalığa çıxa bilər ki, əgər belə metod ölkəmizdə də tətbiq olunursa, nədən kölgə iqtisadiyyatı, inhisarçılıq, büdcə vəsaitlərinin səmərəsiz xərcləri dərhal ortalığa çıxmır və qanuni cəzalar tətbiq olunmur? Digər fakta diqqət yetirək: Hesablama Palatasının 2 həftə öncə Milli Məclisdə verdiyi hesabatdan aydın olur ki, 2022-ci ilin 1-ci rübünə qədər HP-nın audit yoxlamalarının nəticəsi olaraq cəmi 80 milyon manata dövlət vəsaitinə israfçılıq edilmişdir. Elə, Maliyyə Nazirliyinin Dövlət Maliyyə Nəzarəti xidməti də oxşar hesabat verir. Xatırladaq ki, Nəzarət nəticə və şəffaflıq tələb edir.
HP-nın nəzarət fəaliyyətinin məqsədi hesabatlılığın gücləndirilməsidir, bu isə maliyyə inzibatçılığının möhkəmləndirilməsinə xidmət edir. Şəffaflıq təmin edilmədikdə isə, həmin məqsədlərə nail olmaq mümkün deyil. Bu baxımdan Hesablama Palatası başa çatdırdığı tədbirlərin nəticələri ilə bağlı məlumatların hamısını ictimailəşdirməlidir.
Lakin çox təəssüflər olsun ki, HP-sı tərəfindən atılanın addımların formal xarakter daşıması dövlət başçısının maliyyə sektorunda şəffaflığın təmin edilməsi və fəaliyyətinin təkmilləşdirməsi işilə bağlı nəzarətedici orqanlara verdiyi tapşırıqların icrası layiqincə təmin edilmir.
Məsələn, Azərbaycan qanunlarına görə, dəyəri 50 min manatı ötən bütün dövlət əsaslı layihələr tender vasitəsilə reallaşdırılmalıdır. Amma təcrübədə bu qaydaya əməl olunmaması ilə bağlı bəlkə də yüzlərlə fakt var. İnkişaf etmiş ölkələrdə büdcə vəsaitlərinin ən azı yarısı açıq tenderlər vasitəsilə xərclənir. Azərbaycanda isə bu göstərici heç 15 faiz deyil. Hələ onu qeyd etməliyik ki, keçirilən tenderlər nə qədər formal xarakter daşıyır, müzakirə mövzusudur. Qanuna görə, açıq tenderlərdə azı 3 iddiaçı olmalıdır. Məmurlar isə öz “proxy” (arxasında real sahibi başqa şəxslər olan) şirkətlərini tender prosesinə qoşur, süni rəqabət yaradırlar. Sonda isə qalib məhz bilavasitə onlara məxsus müəssisələr olur. Bütün bu oyunlara rəğmən də saysız, hesabsız tender layihəsi barədə məlumat ictimaiyyətə açıqlanmır, hökümətin rəsmi tender.gov.az saytında öz əksini tapmır. Maliyyə Nazirliyi və Hesablama Palatası isə təkcə bu epizod üzrə özlərini “passiv tamaşaçı” kimi aparırlar. Nəticədə əsasən dövlətin tabeliyində olan müəssisələrə ( AZAL, Bakı Metropoliteni, Su və Meliorasiya ASC, Dəmir Yolları İdarəsi, AAYDA ) həm dövlət büdcəsindən, həm də dövlət zəmanətilə xarici kreditor təşkilatlardan alınmış külli-miqdarda kreditlərin ( məsələn, AZAL-ın 1 mild., AAYDA-nın 3.8 mlrd, Su və Meliorasiya ASC-nin 1.7 mlrd. Xarici borclanmaya getməsi nəticəsində) nəzarətsiz xərclənməsi nəticəsində görülən işlərin və göstərilən xidmətlərin də keyfiyyəti aşağı olur, israfçılığa yol verilir. Təkcə Bakı Metropolitenin sifarişi əsasında 2014-cü ildə tikilb istifadəyə verilmiş “Avtovağzal” stansiyasına 978 milyon manat və ya kursa ggörə 1.2 mlrd dollar xərclənmişdir. Halbuki, Moskva şəhərində 1 metrostansiyanın tikintisinə 230 mil. dollardan yuxarı pul xərclənmir. Və yaxud Bakı-Quba yolunun tikintisi və təmirləri üçün son 14 il ərzində ayrılan 1.4 mlrd dollar vəsaitin çox hissəsinin mənimsənilməsi faktı yolların qəfil dağılması zamanı ortalığa çıxmışdır. Bu gün SOCAR-ın borcunun 10 mlrd-a çatmasını isə iqtisadiyyatımızın faciəsi adlandırmaq olar. Təkcə H.Əliyev adına Neft Emalı Zavodunda baş vermiş irimiqyaslı maliyyə pozuntularını yoxlayan olsadı, bir dənə də olsun sənədləşmə işlərinin aparılmadığının əyani şahidi olardı. Yəni, bu günə kimi meəssisədə kolxoz-üsul idarəsi hökm sürmüşdür. Digər fakt ondan ibarətdir ki, 2015-ci ildə Hesablama palatası tərəfindən Rabitə və yüksək Texnologiyalar Nazirliyində aparılan yoxlamaların nəticəsi qəmaətbəxş hesab edilmiş, heç bir maliyyə pozuntularına yol verilmədiyi rəsmiləşdirilmişdir. Lakin elə həmin ilin noyabr ayında məlum “Rabitə quldurlarının istintaqından sonra Nazirlik məhkəməyə 163 milyon manat dəymiş ziyanın ödənilməsi tələbilə məhkəməyə iddia ərizəsilə müraciət etmişdir. Bir sözlə, bu nəticəyə gəlirik ki, büdcə xərclərinə birbaşa nəzarət edən və cavabdeh olan Hesablama Palatasının və Maliyyə Nazirliyinin DMNX-ti öz vəzifələrinin öhdəsindən gəlmirlər. Bu isə maliyyə intizamının yüksəldilməsi, hesabatlılığın və şəffaflığın artırılması istiqamətində təcili və təxirəsalınmaz tədbirlərin və islahatların həyata keçirilməsini zəruri edir.
Cənab Prezident! Qeyd etdiklərimizi təhlil etdikdən sonra hesab edirik ki, Azərbaycan iqtisadiyyatının ayaqda qalması, dirçəlməsi, kölgə iqtisadiyyatı, inhisarçılıq, büdcə vəsaitlərinin səmərəsiz xərcləri dərhal ortalığa çıxması və maliyyə nəzarətinin gücləndilməsi üçün İqtisadiyyat Nazirliyi yanında xarici təhsilli peşəkar mütəxəssilərdən təşkil olunmuş Xüsusi Dövlət Maliyyə Nəzarəti Dövlət Agentliyinin yaradılmasına ehtiyac vardır. Xahiş edirik nəzərə alasımız.
Araşdırmaçı jurnalist Məmməd ƏHMƏDOĞLU
İfadetv.com
