XXI əsrdə beynəlxalq siyasət və iqtisadiyyatın mərkəzində dayanan ölkələrdən biri də Çindir. Bu ölkənin sürətli inkişafı yalnız regional deyil, qlobal təsirləri ilə də gündəmi formalaşdırır. ABŞ-Çin münasibətlərində gərginliklərin artması, Mərkəzi Asiya və Qafqazdakı strateji dəhlizlərin önəmi, "Bir kəmər - bir yol", Orta dəhliz və Zəngəzur dəhlizi layihələrinin geosiyasi və iqtisadi təsirləri - bütün bunlar beynəlxalq arenada həm də yeni gündəlikləri formalaşdırır.

Türkiyənin Qalatasaray Universitetinin professoru, Çinlə bağlı uzunmüddətli araşdırmalar aparmış Tolqa Bilener Oxu.Az-a müsahibəsində ölkənin iqtisadi yüksəlişindən xarici siyasət strategiyasına, Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətlərindən Mərkəzi Asiya və Qafqazın roluna qədər bütün aspektləri şərh edib.

- Tolqa bəy, Çini araşdırmağa sizi ilk cəlb edən nə oldu?

- Bu, şüurlu şəkildə verilmiş bir seçimdir. Təxminən 20 il əvvəl bakalavr təhsili aldığımız vaxtlarda bizə heç kim Çindən bəhs etmirdi. Çinlə bağlı heç bir dərs keçirilmir və dərslərimizdə xüsusi olaraq Çindən bəhs olunmurdu. Bu, müəllimlərimizin Çin haqqında məlumatlı olmamasına görə deyildi, sadəcə olaraq həmin dövrdə belə bir mövzu yox idi. Lakin Çin çox sürətlə inkişaf etməyə başladığı üçün 20 il ərzində bu mövzu artıq zərurətə çevrildi və mən 2010-cu illərdə doktorluq dissertasiyama başlayarkən, Çinin artıq öyrənilməsi vacib olan bir ölkə olduğu fikrində idim. Bu səbəbdən də artıq həmin vaxtdan bu sahə üzrə çalışmağa başladım. Əslində Çini araşdırmağa başlamağımın əsas səbəbi, beynəlxalq münasibətlərdə Çinin yüksəliş mərhələsinə qədəm qoyması idi. XXI əsrdə beynəlxalq münasibətləri anlamaq üçün Çini öyrənməmək kimi bir imkanınız yoxdur. Bu, artıq məcburiyyətdir. Etdiyim seçim buradan qaynaqlanır.

- Məlum olduğu kimi, Çin iqtisadiyyatı bu gün sürətlə inkişaf etdiyi üçün bu təsir bütün dünyada öz əksini göstərir. Belə olduqda, Çinin son illərdəki mövcud durumu rəsmi Pekinin xarici siyasətinə necə təsir edir?

- Artıq elə bir vəziyyət yaranıb ki, Çinsiz nə dünya siyasətini, nə də dünya iqtisadiyyatını anlamaq mümkündür. Çin, təbii ki, dünyanın ikinci ən böyük iqtisadiyyatı olduğu üçün, yüzdən artıq ölkənin də bir nömrəli ticarət tərəfdaşıdır. Bu baxımdan Türkiyədən də danışsaq, Çinin Türkiyənin ən böyük üç ticarət tərəfdaşından biri olduğunu qeyd etməliyik. Yəni, Çin iqtisadiyyatı və ticarəti artıq böyük ölçüdə dünya iqtisadiyyatını istiqamətləndirir. Ona görə də son dövrlərdə Çinlə ABŞ arasındakı gömrük qarşıdurmaları dünya gündəmini zəbt edir. Çünki bu qarşıdırma təkcə ABŞ-Çin münasibətləri deyil, bütün dünya iqtisadiyyatına təsir edir. Dolayısı ilə Çin iqtisadiyyatı böyüklüyü ilə bütün dünya üçün həm bir fürsətə, həm də bir problem mənbəyinə çevrilə bilər. Çünki, məsələn, Çin iqtisadiyyatı böhrana girsə, bundan yenə də bütün dünya təsirlənəcək.

- Növbəti sualım da elə bununla bağlıdır. ABŞ-Çin rəqabətinin hazırkı mərhələsi qlobal iqtisadiyyat üçün konkret hansı risklər yaradır?

- ABŞ-nin son olaraq hazrıladığı Milli Təhlükəsizlik Strategiyası ölkənin ümumi siyasətində mühüm bir dəyişikliyi ifadə edir. Çinlə bağlı ABŞ-nin siyasəti 1990-cı illərdə Çinin iqtisadi açılımını dəstəkləmək, Çini dünya iqtisadiyyatına inteqrasiya etmək, Dünya Ticarət Təşkilatına daxil etmək kimi mühüm məqsədlərə malik idi və mütəxəssislər böyük ölçüdə Çin iqtisadiyyatının liberallaşması ilə siyasətinin də liberallaşacağını düşünürdülər. Artıq bu açılım siyasətinin sonuna gəldiyimizi anlayırıq. Donald Tramp bunu birinci prezidentlik dövründə də etmişdi. İndi də eyni yanaşmanı davam etdirir. Çinlə bir tərəfdən əməkdaşlıq edirlər, amma digər tərəfdən də rəqabəti daha da kəskinləşdirirlər. İki ölkə arasındakı ticarət həcmi 700 milyard dollara çatıb və bundan sonra böyük ölçüdə bu ticarət həcmlərinin daralmasına şahid olacaqlar. Çünki gömrük tarifləri məsələsi artıq bizə bu nəticənin olacağını deməyə əsas verir. Ancaq Çinin 2024-2025-ci illərdəki ticarət göstəricilərinə baxsaq, ölkənin ABŞ ilə ticarəti azalsa da, bunu digər regionlarla olan ticarətini artırmaqla əslində kompensasiya etdiyini görürük. Məsələn, son bir il ərzində Çin-Avropa İttifaqı (Aİ) ticarəti 15 faiz artıb. Bu isə o deməkdir ki, ABŞ ilə Çin arasındakı münaqişə birbaşa Afrikaya, Yaxın Şərqə, Aİ və bütün Asiya coğrafiyasına təsir göstərəcək.

- Bəs Çinin türk dünyası və Mərkəzi Asiya ölkələri ilə münasibətləri hansı səviyyədədir?

- Çinin Mərkəzi Asiyaya baxışı hər şeydən əvvəl enerji ehtiyacları ilə başlayıb. 1990-cı illərin ortalarına qədər Çin, əslində xaricdən qaz və neft almadan öz iqtisadiyyatını hərəkət etdirə bilirdi. Mərkəzi Asiya ölkələri isə neft və təbii qaz ehtiyatları ilə Çin üçün prioritet əhəmiyyət daşıyırlar. Üstəlik, onların bir üstünlüyü də var ki, Çinin təbii resursları əldə etmək üçün dəniz yollarına ehtiyacı yoxdur. Birbaşa boru kəmərləri vasitəsilə və sərhəd qonşusu olduğu Qazaxıstan kimi ölkələrdən bu resursları ala bilir. Mərkəzi Asiyada Çini maraqlandıran birinci məsələ enerji mənbələri olsa da, ikinci məsələ də var ki, bu da Sintszyan-Uyğur Muxtar Vilayətində yaşanan problemlər və sözügedən coğrafiyada yerləşən ölkələrin uyğur məsələsində Çinlə əməkdaşlığa getmələridir. Çin, xüsusilə təhlükəsizlik və terrorla mübarizə sahəsində əməkdaşlıq kimi anlayışları bu bölgədə ön plana çıxarır. Rəsmi Pekinin başqa bir gözləntisi isə Rusiyanın Mərkəzi Asiyadakı hakimiyyətinin tədricən zəiflədiyini görməsidir ki, bu da Ukrayna müharibəsinin nəticələrindən biridir. Çin bu boşluqda özünə yer seçməyə çalışır. Bu baxımdan Mərkəzi Asiya önəm daşıyır. Nəhayət, Mərkəzi Asiyanın əhəmiyyəti onun coğrafi mövqeyi ilə bağlıdır. Bu bölgə Çini Qərb bazarlarına bağlayan bir körpüdür. Bu, Azərbaycan üçün də, Türkiyə üçün də belədir. Çünki biz dünya iqtisadiyyatından danışarkən Çinə olan müəyyən asılılıqlarımızı bilirik, amma Çin də dünya bazarlarından asılıdır. Çin iqtisadiyyatı hələ də ixracyönümlü bir iqtisadiyyatdır. İxrac məhsullarını artırdığı müddətdə öz iqtisadiyyatı ayaqda qala bilər. Bu səbəbdən Avropa bazarlarına çıxış Çin üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Mərkəzi Asiyanın və Qafqazın önəmi də məhz burada ön plana çıxır.

- Çinin dünya iqtisadiyyatında ən mühüm layihələrindən biri də "Bir kəmər - bir yol" layihəsidir. Bu layihənin əhəmiyyətini necə qiymətləndirə bilərsiniz?

- "Bir kəmər - bir yol" layihəsi 2013-cü ildə Qazaxıstanın Astana şəhərində elan edilib. Bu faktın özü belə, layihənin Çin və Mərkəzi Asiya baxımından nə qədər əhəmiyyətli olduğunu ortaya qoyur. Yəni, "Bir kəmər - bir yol" Çin xarici siyasətinin kod adına çevrilib. Biz bunu bir çox sahədə görürük. Bu, təkcə iqtisadiyyat və ticarətlə bağlı deyil, əslində böyük bir geosiyasi layihədir. Region ölkələri - Mərkəzi Asiya, Qafqaz və Türkiyə - bu layihədən yararlanmaq istəyirlər, çünki ticarət yolları üzərində yerləşmək və daha çox ticarət aparmaq maraqlarına uyğundur. Xüsusilə Avropa ilə olan bu bağlantını gücləndirmək istəyirlər. Bu baxımdan, layihə bu tərəflər üçün üstünlük yaradır. Amma təbii ki, Çinin elan etdiyi məqsədlərin hamısına qısa müddətdə çatması o qədər də asan görünmür. 2010-cu illərdə "Bir kəmər - bir yol" layihəsi ilə bağlı daha böyük bir coşğu var idi. Xüsusilə COVID19-dan sonra bu mövzu ətrafında ciddi müzakirələrin başladığını da bilirik.

- Məlum olduğu kimi, Azərbaycan-Çin münasibətləri də hazırda inkişaf mərhələsindədir. Bu gedişatı necə dəyərləndirə bilərsiniz?

- Çinin, xüsusilə yaxın coğrafiyasına dair siyasəti onun üçün həyati əhəmiyyət daşısa da, lakin getdikcə daha uzaq coğrafiyalarda da özünəməxsus təsir yaratdığını görürük. Yaxın Şərq və Qafqaz buna yaxşı nümunədir. Təbii ki, Azərbaycan hazırda malik olduğu geosiyasi mövqeyinə görə Çin üçün əhəmiyyətli bir ölkədir. Çin, əlbəttə, Rusiya üzərindən də Avropaya bağlana bilirdi, amma Ukrayna müharibəsi səbəbilə həmin şimal xətti artıq əvvəlki kimi səmərəli istifadə oluna bilmir. İran üzərində də sanksiyalar mövcuddur, dolayısı ilə İranın da inteqrasiya potensialı yoxdur. Çini Qərbə inteqrasiya edə biləcək dəhliz məhz buradan keçir. Bu isə coğrafiyanın bizə verdiyi bir fürsətdir. Təbii ki, körpü olmaq bir tərəfdən yaxşıdır, amma körpüdən başqaları istifadə edərsə, bu bəzən körpünü uçura da bilər. Bu mövzuda diqqətli olmaq faydalıdır. Azərbaycanla olan münasibətlərə gəlincə, Çin, şübhəsiz ki, Azərbaycanın regionda ən mühüm və güclü dövlətlərdən biri olduğunun fərqindədir. Həm coğrafi mövqeyi, həm təbii resursları, həm də sabit idarəetməsi ilə Azərbaycan Çin üçün dəyərli bir tərəfdaş kimi görünür.

- Bəs "Bir kəmər - bir yol" layihəsində Azərbaycanın tranzit ölkə kimi rolu Pekin üçün nə qədər önəmlidir?

- Azərbaycan tranzit baxımından ən önəmli ölkələrdən biridir. Bu istiqamətdə Gürcüstan və Türkiyə də tamamlayıcı rol oynayırlar.

- Çin-Qazaxıstan sərhədindən başlayan Orta dəhliz Mərkəzi Asiya ölkələri və Xəzər dənizi üzərindən, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə ərazisindən keçərək Asiyanı Avropa ilə birləşdirən marşrutdur. Bu dəhlizin əhəmiyyəti, gözləntilər, onun başqa layihələrlə qarşılıqlı əlaqəsini necə izah edərdiniz? Üstəlik, Zəngəzur dəhlizinin açılması Orta dəhlizin inkişafına hansı töhfələri verə bilər?

- Zəngəzur dəhlizi açılmalıdır, çünki bütün bu məsələlər bir-biri ilə əlaqəlidir. Əslində, Çinin Azərbaycana artan marağı həm də bu münaqişə mühitinin tədricən aradan qalxması ilə bağlıdır. Çünki bölgədə sabitlik olduğu müddətdə iqtisadi münasibətlərin inkişafı da mümkün olacaq. Bölgə ölkələri üçün Çin həm dünyaya, həm də dünyanı Çinlə bağlama rolunu oynayır ki, bu da onların maraqlarına uyğundur.

Bu baxımdan, ticarət əlaqələrinin inkişafı üçün Orta dəhliz böyük əhəmiyyət kəsb edir. Eyni zamanda, rəqib layihələr də gündəmə gəlməyə başlayıb. Məsələn, Hindistanın "Indian Middle East Corridor" layihəsi. Bu tip layihələr əsasən Qafqazı və Türkiyəni kənarlaşdırmağa çalışır. Belə vəziyyətdə Orta dəhliz layihəsinin daha güclü şəkildə qorunması və müdafiə olunması vacibdir.

- Rusiya üzərindən şimal xəttinin istifadəsi artıq təhlükəli olduğu üçün Çin bu yolu istifadə etmir. Azərbaycan isə Cənubi Qafqazda önəmli bir mövqeyə çevrilib. Yəni, necə ki, müharibə Çini Rusiya üzərindən geri çəkilməyə məcbur edib, eyni şəkildə müharibənin bitməsi və Qarabağ zəfəri bölgəni, xüsusilə də Azərbaycanı daha cazibədar hala gətirib. Çinin marağını həm də bu kontekstdən dəyərləndirə bilərik?

-Ukrayna müharibəsinin nəticələrindən biri də budur ki, Rusiya eyni anda həm Qafqazda, həm Mərkəzi Asiyada, yəni bir anda bir neçə coğrafiyada aktiv şəkildə mövcudluğunu qoruya bilmir. Çin isə bu durumdan faydalanır. Bu amil əslində başqa bir məsələni də üzə çıxarır. Çin ilə Rusiya arasında demək olar ki, bir növ ittifaq mövcuddur. Ən azından, ictimaiyyət üçün belə rəy formalaşdırılır. Amma iki ölkənin maraqları tam uyğunlaşmır və aralarında hələ də təsir mübarizəsi davam edir. Bu, nə qədər ictimaiyyətə açıqlanmasa da, belədir. Azərbaycan-Çin münasibətlərinin hazırda inkişaf etməsi də həm Ukrayna müharibəsinin dolayı nəticələri, həm də Qarabağ müharibəsinin birbaşa nəticəsi ilə bağlıdır. Eyni zamanda, regionda yaranan sabitlik mühiti investisiyalar üçün də əlverişli şərait yaradır. Münaqişəli məsələlərin aradan qalxması Çin üçün bölgəni daha cazibədar hala gətirib.

- Bu da Zəfərin yalnız siyasi deyil, həm də iqtisadi-ticari olduğunun əyani sübutudur...

- Əlbəttə. Çünki onsuz da zəfərlər hərbi, siyasi və iqtisadi nailiyyətlər birləşən zaman davamlı olur.

- Gələcəkdə Azərbaycan-Çin münasibətlərini hansı əsas faktorlar müəyyən edəcək və ümumiyyətlə bu münasibətlərin gələcəyini necə görürüsünüz?

-Burada həm fürsətlərdən, həm də risklərdən danışa bilərik. Çünki beynəlxalq siyasətdəki şərait artıq münaqişəli hala gəlib. ABŞ ilə Çin arasındakı münasibətlər gərginləşdikcə, hər iki tərəfdən də tərəf seçmək təzyiqi yarana bilər. Əslində beynəlxalq arena stabillik və sülh şəraitində olsa, fürsətlər daha yaxşı istifadə oluna bilər, amma risklər də istisna deyil. Təbii ki, Çinin də prosesdə iştirakı hər ölkə üçün olduğu kimi, Azərbaycan üçün də tərəfdaş sayının artması deməkdir. Bu, digər tərəfdaşlarla danışıqlar apararkən Azərbaycanın əlini gücləndirir. Məsələn, Avropa İttifaqı, ABŞ və Rusiya ilə danışıqlarda bu baxımdan fürsət yaranır. Amma dediyim kimi, sistem aqressivləşdikcə, regional güclər tərəf seçmək məcburiyyətində qala bilərlər.

- ABŞ və Çin bir-birinə qarşıdır, Rusiya ilə ABŞ də qarşı-qarşıyadır. Lakin buna görə Çin və Rusiyanın eyni tərəfdə olduğu söylənsə də, maraqlarının uyğunlaşmadığı məqamlar da az deyil. Bəs belə olduqda, bu qarşıdurmanın hansı təsirləri ola bilər?

- Rusiya ilə Çin arasındakı münasibətlər tarixi baxımdan güclüdür. Bunu Sovet İttifaqından başlayaraq bu günə qədər gətirmək mümkündür. İki ölkə arasında ticarət əlaqələrinin artdığını görürük. Çünki Rusiyanın da Çin üçün maraqlı olan bir çox resursları var. Təbii qaz, neft, kömür, taxta və s. Çin isə böyük miqdarda təbii xammala ehtiyac duyur. Buna görə də bu resursları Rusiyadan təmin edə bilir. Rusiyanın Qərblə ticarətinin zəifləməsi nəticəsində bir növ Rusiyanın Çinlə ticarəti artırmağa məcbur olması da Çin üçün qazanc hesab olunur. Amma iki ölkənin maraqlarının uyğunlaşmadığı sahələr də mövcuddur. Rusiya, əslində, keçmiş coğrafiyasında təsirini itirmək istəmir və Çinin getdikcə maliyyə gücü ilə bu bölgələrdə təsir göstərməsindən narahatdır. Hətta Uzaq Şərq Rusiyasına, Sibirə baxdıqda, Çinin orada nüfuzunun artması bəzən təhlükəsizlik təhdidi kimi qiymətləndirilir. Çin sosial mediasında bəzən Vladivostokun da əvvəllər Çin şəhəri olduğu və 1860-cı ildə Rusiya tərəfindən ələ keçirildiyi xatırlanır. Buna görə də hər sahədə razılaşdıqlarını demək olmaz. Amma Ukrayna məsələsi həll olunmadığı müddətdə Rusiya Çinlə münasibətlərini dərinləşdirməyə davam edəcək. Bunun Mərkəzi Asiya və Qafqaz üzərində, əlbəttə, təsirləri olacaq.

- Çinin gələcəyini necə görürsünüz və Pekin qarşıya qoyduğu hədəflərə çata biləcək?

- Bugünkü irəliləyiş davam edərsə, Çin 10-15 il ərzində ABŞ iqtisadiyyatını keçəcək, hətta 2010-cu illərin sonunda hesablamalara görə 2049-cu ildə ABŞ-nin ümumi daxili məhsulunun iki qatına çatması proqnozlaşdırılırdı. Lakin araya COVID-19 pandemiyası girdi və Çin iqtisadiyyatında müəyyən problemlər yarandı. 2000-ci illərin əvvəllərində olduğu kimi artıq Çin iqtisadiyyatı 10-12% civarında böyümür, bu rəqəm 3.5-4% civarındadır. Bu, bir çox ölkə üçün yaxşı rəqəm sayıla bilər, amma Çin üçün kifayət etmir. Hətta 5% böyümə belə Çin üçün azdır. Buna demoqrafik problemləri də əlavə edə bilərik. Çin getdikcə yaşlanan bir əhaliyə malikdir, daşınmaz əmlak bazarında ciddi çətinliklər var, indi isə ABŞ-nin təzyiqi ilə ticarət sahəsində yavaşlama və sanksiyalar başlaya bilər. Dolayısı ilə Çin iqtisadiyyatının ABŞ-nin üstələyib-üstələməyəcəyi müzakirəsində hədəflənən proqnozlar getdikcə təxirə salınmağa başlayıb. Təbii ki, Çin rəsmi olaraq gözlədiyi hədəfi 2049-cu ildə, Çin Xalq Respublikasının 100 illiyinə hesablayır. Bu, mühüm məqsəd kimi qəbul edilir. Amma digər aktorlar da boş dayanmır. Dolayısı ilə Çinin strategiyası və məqsədi hər sahədə birinci güc olmaqdır. Amma arzularla reallıq həmişə uyğun gəlmir. Bunu zaman göstərəcək. Amma bir şeyi dəqiq söyləmək olar ki, XXI əsrdə beynəlxalq münasibətlər tarixi böyük ölçüdə Çin-ABŞ münasibətlərinin gedişatı ilə yazılacaq.

Mərahim Nəsib

21 dekabr - Ümumdünya meditasiya günü insanlar arasında sağlamlıq, rifah halını yaxşılaşdırmaq və dünyaya sülh yaymaq üçün qeyd olunur.

Oxu.Az PhotoStock.az-a istinadən xəbər verir ki, meditasiya üsullarından biri olan yoqa insanın fiziki və mənəvi olaraq rahatlıq tapmasına imkan yaradır, əzələləri gücləndirir, oynaqların sağlamlığını qoruyur, stresi azaldır və yuxu keyfiyyətini yaxşılaşdırır.

Çoxşaxəli meditasiya üsulu olan yoqanın son zamanlar geniş yayılmış növləri arasında "Hatha", "Fly" və "Sadhu" kimi növlər yer alır.

"Hatha yoqa" bədənin elastikliyini artırmaq, düzgün nəfəs və duruşu formalaşdırmaq üçün əsas yoqa növü kimi tətbiq olunur.

"Fly yoqa" xüsusi asılqan parçalarla həyata keçirilərək həm bədəni yüngülləşdirir, həm də hərəkət azadlığı yaradır. "Sadhu yoqa" isə iradə, səbir və zehni gücün ön plana çıxdığı meditativ bir proses kimi qəbul olunur.

Beş ildir yoqa ilə məşğul olan Aytən Atakişiyeva bu meditasiya üsulunun sadəcə fiziki olaraq deyil, həm də ruh və düşüncə üçün şəfalı olduğunu düşünür.

Məhz bu səbəbdən yoqa onun həyat tərzinə çevrilib. Aytən Atakişiyevanın fikrincə, yoqa insanın özünü dinləməsi, yaşadığı anın dadını çıxarması və daxili rahatlıq tapması üçün ideal meditasiya yoludur.

Professor Əvəz Ələkbərov Azərbaycanın müasir iqtisadi idarəetmə sisteminin formalaşmasında mühüm rolu olan tanınmış iqtisadçı, dövlət və ictimai-siyasi xadimdir.

O, həm akademik mühitdə, həm də dövlət strukturlarında fəaliyyəti ilə ölkədə maliyyə siyasətinin institusional əsaslarının qurulmasına töhfə verib. 7 il maliyyə naziri vəzifəsini icra etmiş Əvəz Ələkbərov hazırda Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin Maliyyə və audit kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışır.

Oxu.Az keçmiş maliyyə naziriƏvəz Ələkbərovun Azərbaycan iqtisadiyyatında müzakirə olunan əsas məsələlər, eləcə də onun nazir və müəllim kimi fəaliyyəti, ailəsi, övladları və Ramiz Mehdiyevlə bağlı bir sıra məqamlar barədə Modern.az saytınamüsahibəsini təqdim edir:

- Əvəz müəllim, hər yeni ilin əvvəlində kommunal və ərzaq qiymətlərində dəyişikliklər müşahidə olunur. Bir iqtisadçı olaraq, bunun səbəblərini nədə görürsünüz?

- Biz dünya iqtisadiyyatının bir hissəsiyik və hələ də xaricdən idxal olunan məhsulların həcmi böyükdür. Ölkədə süni qiymət artımı halları da çoxdur. Hökumət bu sahədə müəyyən tənzimləyici addımlar atır və elə edir ki, əhali bu prosesdə itirməsin. Gələn il inflyasiya 5 faiz civarında proqnozlaşdırılır, amma sosial xərclərin artımı 9 - 9.2 faiz nəzərdə tutulub. Xərclər daha çox artırsa, inflyasiya ikirəqəmli olar. Bu rəqəm nəzərə alınmalıdır.

- 2026-ci il dövlət büdcəsi layihəsində neftin bir barelinin orta qiyməti 65 dollardan götürülüb, bu da ötən illərə nisbətən aşağıdır. İddialara görə, gələn il neftin qiyməti xeyli azalacaq. Sizin proqnozunuz necədir?

- Bu rəqəmi müəyyən etmək mürəkkəb məsələdir. Tramp ABŞ-nin yeni prezidenti olanda elan etdi ki, neftin qiyməti 45 dollara qədər azalacaq. Amma nəticə etibarilə bu baş tutmadı. Neftin qiymətinin azalması bir sıra məsələlərdən asılıdır; müharibələrin bitməsi, Rusiya iqtisadiyyatına təzyiq, Çin və Hindistanın mövqeləri və ABŞ-nin dövlət siyasəti. Hökumət bütün bu məsələləri ölçüb-biçib, eləcə də bp şirkətinin proqnozlarını nəzərə alıb. Əlbəttə, 65 dollar bir az risklidir, amma əsas yaşayaq, görək. Bəlkə də, reallıq elə bu oldu.

- Necə düşünürsünüz, yenidən manatın dollara nisbətdə dəyəri düşə bilərmi? Ümumiyyətlə, devalvasiyanın baş verməsi gözləniləndirmi?

- Mən bunun baş verəcəyini düşünmürəm. Ölkə iqtisadiyyatı yaxşı şaxələndirilib, ardıcıl tədbirlər həyata keçirilir. Valyuta ehtiyatları 83 milyard dolları keçib. Neftin qiyməti 40-45 dollardan düşərsə, əlbəttə, problemlər ola bilər.

- 2026-cı ilin büdcə siyasətini necə qiymətləndirisiniz, bu müzakirələrdə iştirak etmisinizmi?

- Aparılan büdcə siyasəti davamlı iqtisadi inkişafla bağlıdır. Bu sahədə artıq professionallıq özünü göstərir. ÜDM-in artımı və strukturu düzgün müəyyən edilib. Gəlirlər üzrə proqnozlar makroiqtisadi sabitliyə köklənib, xərclər üzrə prioritetlər ölçülüb-biçilib. Bütün bunlar ölkəmizin sosial-iqtisadi inkişafına töhfə verəcək. Qaldı ki mənim bu proseslərdə iştirakıma, yox, heç yerə dəvət olunmamışam. Əlbəttə, dəvət gəlsəydi, təcrübə və ideyalarımı verə bilərdim.

- İllərdir ki, vətəndaşlar arasında pensiya yaşı və məbləği ilə bağlı narazılıqlar var. Bu proses necə tənzimlənməlidir ki, həm vətəndaşlar, həm də dövlət xeyir götürə bilsin? Ümumiyyətlə, pensiyalar ölkə iqtisadiyyatına necə təsir edir?

- Hamı istəyir ki, yüksək pensiya alsın. Bu, iqtisadi imkanlarla və çoxsaylı problemlərlə bağlıdır. Bu işlərlə əlaqədar çoxlu addımlar atılır. Gələn il pensiyaların 9.2 faiz artırılması üçün icmal büdcədən vəsait də ayrılıb. Bizim əhalimizin təxminən 14 faizi pensiyaçıdır. Pensiya yaşının artırılması orta ömür müddətindən və çoxsaylı sosial problemlərdən asılıdır. Belə addımın atıla biləcəyinə, sözün düzü, mən inanmıram.

- Sülh prosesinin bir mərhələsi olaraq Azərbaycan və Ermənistan nümayəndə heyətləri ölkələrarası səfər və müxtəlif müzakirələrdə iştirak edirlər. Yaxın gələcəkdə azərbaycanlı ziyalıların Ermənistana gedə biləcəyi təqdirdə siz də bu nümayəndə heyətində iştirak etmək istəyərdinizmi?

- Əlbəttə. Mən Qərbi Azərbaycandakı bulaqlardan su içmişəm, babamın babası orada doğulub. Cavan olanda insan bunları o qədər də düşünmür, yaşa dolduqca isə doğulub-böyüdüyün yer, oranın bağçası, təbiəti haqqında düşünürsən. Bildiyim qədəri ilə bizim Cil kəndinin qəbiristanlığını dağıtmayıblar. İlk dəfə getmək çətin olar, amma hər bir halda gedərəm. 2000-ci illərdə mənə BMT xətti ilə belə bir təklif olunmuşdu. O zaman hazır deyildim deyə getmədim, indi düşünürəm ki, getmək, baş çəkmək, oradakı qəbir daşlarını düzəltdirmək də olar. Bizim heç bir günahımız yoxdur ki, böyük ölkələr İrəvanı ermənilərə verərək ölkə qurmağa imkan yaradıblar. Amma tarixən həmin torpaqlar bizimdir. O doğmalığı unutmaq olmaz.

- Siz həm də İqtisad Universitetinin Maliyyə və audit kafedrasının müdirisiniz, tələbələrin gələcəyi barədə nə düşünürsünüz? Savadlı nəsil yetişdirə bilirikmi?

- Tələbələr bizim gələcəyimiz, övladlarımızdır. Çox şey bizdən asılıdır - onlara düzgün yol göstərməyi bacarmaq lazımdır. İnformasiya texnologiyalarının inkişafı gənclər üçün yeni-yeni imkan yaradır. Biz tələbələri müstəqil inkişafa öyrətməliyik, onların hər ehtiyacını ödəyib 21 yaşında evləndirmək düz deyil. Onların təsir imkanlarını öyrənməliyik, qərar qəbul etmək, kommunikasiya imkanları öyrətməliyik. Onların işə düzəlməsinə də kömək edirəm - yaxşı tövsiyə məktubu yazıram, onlar da gedib testlərdən keçib yüksək maaşla işləyirlər. Əlbəttə zəif tələbələr də var.

- Bu tövsiyələri auditoriyada da səsləndirirsiniz?

- Əlbəttə. Mən xoşbəxtliyin əsasını zəhmətdə görürəm.

- Hər bir halda tələbələr keçmiş nazirin onlara iqtisadiyyatla bağlı dərs deməsini maraqla qarşılayar. Bu barədə sizə suallar verirlər?

- Suallar çox olur. Tələbələr əsasən professional deyil, cəmiyyətlə bağlı suallar verirlər, həyatda mövqe tutmaqla bağlı düşüncələrimi bilmək istəyirlər.

- Nazir kimi fəaliyyətinizdən şəxsi suallar vermirlər?

- Əlbəttə ki, verirlər. Çox şeyi cavablandırmaq olmur. Elə suallar verirlər ki, onun cavabını ancaq mən bilməliyəm.

- O zaman, deməli, hələ də sirr kimi saxladığınız məlumatlar, hadisələr var.

- Var. Həmişə də olacaq. Dövlət mətbəxi həm də sirdir. Sirri bilib saxlamaq isə hər kişinin işi deyil. Hər şeyi ortaya qoyub demək düz deyil.

- Professorluq fəaliyyətindən başqa hansı işlərlə məşğulsunuz? Məsələn, hansısa xarici və ya yerli təşkilatla əməkdaşlığınız varmı? Türkiyədə biznes fəaliyyətinizin olduğu deyilirdi, bəs indi necə?

- Əsas işim universitet və Qərbi Azərbaycan İcmasındakı fəaliyyətimdir. Çoxlu məqalələr yazır, universitetimizin dünyada ilk 500-lüyə düşməsi üçün işlər görürük, xarici universitetlərlə əlaqələr qururuq.

- Sabiq nazirlər bu gün sahələri ilə bağlı gündəmdəki mövzulara operativ cavab verməyə meyillidirlər, media ilə sıx əlaqələri var. Sizinlə bağlı eyni şeyi demək mümkün deyil. Çox görünməməyinizin səbəbi nədir?

- Mən çox görünməyin tərəfdarı deyiləm. Hərdən onların çıxışlarına da baxıram və utanıram. Yaxşı olar ki, hərə özünə aid sahədə çalışsın və ölkəmizə də kömək etsin.

- İşdən ayrılmağınız keçmiş məmurlarla münasibətlərinizə təsir etdimi?

- Əlbəttə. 95 faiz. O dəqiqə çəkildilər. Qapımda növbədə duran adamlar gizləndilər. Mən isə heç birinə zəng vurmadım və heç kimdən nəsə xahiş etmədim.

- Bu sizə təsir etdi?

- Əlbəttə. Amma 1 il sonra özümə gəldim.

- Amma dediniz ki, vəzifə daimi deyil.

- İnsanın öyrəşməyi də var (gülür). Təsəvvür edin, səhər durursan, işə gedirsən, bir imzanla ölkədə 5 məsələ həll olunur, imzan vergiyə, gömrüyə, xarici ticarətə, sosial məsələlərə təsir edir. Hərdən düşünürəm, universitetdən çıxım gedim. Amma bir yandan da deyirəm ki, çıxıb gedib nə edəcəyəm, öyrəşmişəm. Artıq nazir deyiləm, müəyyən şeyləri də güzəştə getməliyəm. Bizim cəmiyyət insanlara dəyəri yaşayanda yox, öləndə verir, vəzifədə oldun, hörmət var, getdinsə, hər şey də bitdi. Vəzifəyə var-dövlət qazanmaq üçün gəlmək olmaz. Mən 4 otaqlı evdə yaşayıram və şəraitimdən razıyam. Onda da maşınım var idi, indi də. Ac deyiləm, ildə bir dəfə xaricə çıxa bilirəm. Bəsdir. Mən restoran, şadlıq evləri saxlamaq istəmirəm. Mənim bankım var idi, söz-söhbət yaradırdılar deyə bağladım. İndi başım dincdir.

- Heç sabiq məmurlarla bu barədə danışmısınız? Onlar necə fikirləşir?

- Bir məmur var idi, mənə dedi ki, vəzifədən çıxmaqdansa, ölmək yaxşıdır. İndi özü də vəzifədən çıxıb, amma o da yaşayır, mən də (gülür).

- Bəzi keçmiş məmurları zaman-zaman deputat kimi də görürük. Siz keçirilən son parlament seçkisində namizədliyinizi irəli sürmək haqqında düşünmüşdünüzmü?

- Heç bir təklif gəlməyib. VI çağırışda, yəni 2020-ci ildə özümün deputatlığa namizədliklə bağlı fikirlərim olub, amma sonra arxasınca getmədim.

- Vəzifədən getməyinizdə Ramiz Mehdiyevin rolu olub?

- Yox. Mənim vəzifədən getməyimə əsas səbəb Eldar Mahmudov (keçmiş milli təhlükəsizlik naziri - red.) olub. Daim mənə, ailəmə təzyiq göstərməyə çalışıb. Deyirdi, yaxşı edirəm. Heç Azərbaycan dilində yaxşı bilmirdi, amma böyük iştaha sahibi idi. Başlayırdı ki, sənin başına oyun açacağam. Devalvasiyanın səbəbkarlarından biri də o idi.

- Bəs bu təzyiqlər nə vaxta qədər davam etdi?

- Mən 3 illiyə Türkiyəyə getdim, ölkədə az oldum, onda sakitləşdi. Qayıtdım, nazir Mikayıl Cabbarov məni rektor Ədalət Muradova tövsiyə etdi. İstəmirdim, amma Ədalət müəllim çox israr etdi. Prezident İlham Əliyevin xeyir-duası ilə mən də gəldim. Cəmiyyətdə olmaq yaxşıdır. Bildiklərimi gələcək nəslə ötürmək lazımdır. Rektorla işgüzar, yaxşı münasibətlərim var.

- Eldar Mahmudovun Ramiz Mehdiyevlə əlaqələrinin olduğunu düşünürsünüz?

- Əlbəttə. Mütləq. Bir çox qərarlar Ramiz Mehdiyevdən keçdiyinə görə əlaqələri olub. Həmçinin Ramiz Mehdiyevin böyük biznesləri var. Deməzdim ki, Eldar Mahmudov aparıb ona pul verib və sair. Amma əlaqələrinin olduğu bilinir.

- Sizin Ramiz Mehdiyevlə əlaqəniz necə idi?

- İki dəfə aramızda ziddiyyət olub. Ümumən pis deyildi. Məni qapıda gözlətməyib, iclaslarda hörmətlə yanaşıb. Ramiz Mehdiyev talantlı, liderlik qabiliyyətinə, yaxşı nitqə sahibi deyildi. Akademikliyə də layiq adam olmayıb. Onun bütün elmi işlərini deyilənə görə başqaları yazıb. Dövlət adamı olan bir ağsaqqal dostum var, o deyir ki, Ramiz Mehdiyev hansısa bir zavodda kadrlar şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışa biləcək insandır, vəssalam, səviyyəsi ondan artıq deyil.

- İşdən ayrılandan sonra əlaqələriniz qaldı?

- Ondan sonra cəmi bir dəfə gördüm. Elmlər Akademiyası binasının qarşısında maşından düşdü. Mən də aşağıdakı parkdan gəlirdim. Soruşdu ki, necəsən, buradasanmı? Yəni universitetdə. Dedim ki, hə. Ondan sonra nə danışdıq, nə də görüşdük. Amma mənə elmlər doktoru elmi dərəcəsi almağa mane olmuşdu ki, niyə ondan icazə istəməmişəm? 15 aydan sonra cənab Prezidentə müraciət etdim, nəhayət, diplomumu ala bildim. O, heç nə edə bilmədi.

- Bəs dövlətçiliyə qarşı çıxmağının səbəbi nə idi?

- Ağlını itirib. Bu yaşda get həyatını yaşa, daha nə istəyirsən? Mətbuatda da oxudum ki, oğlunu hakimiyyətə gətirmək istəyirmiş. Ramiz Mehdiyev icra başçıları ilə işləyirdi. Biz Prezidentlə işlədiyimizə görə, nazirlərdən çəkinirdi, ehtiyatlı davranırdı. Sovet təfəkkürlü idarəetmə mütəxəssisi idi.

- Sizin dövrünüzdə Ramiz Mehdiyevə qarşı çıxan nazirlər olurdu?

- Əlbəttə. Sabiq səhiyyə naziri Əli İnsanovla keçmiş əmək və əhalinin sosial müdafiəsi naziri Əli Nağıyev. Onlar nazir olanda həmişə sözlərini deyiblər. Ramiz Mehdiyev də onlardan çəkinib.

- Oğlunuz Zaur Ələkbərov Dövlət Ehtiyatları Agentliyinin sədr müavini vəzifəsinə təyin edildi. Bu təyinatda sizin rolunuz oldumu?

- Mənim rolum olmayıb. Hətta təyinatdan sonra bildim. Xaricdə təhsil alıb və kifayət qədər peşəkardır. Təyinat xəbərini eşitdim, uğurlar arzuladım.

- Digər oğlunuz nə işlə məşğuldur?

- O da Energetika Nazirliyində Daxili audit sektorunun müdiridir. Oksford Universitetində oxuyub. Bu oğlumun işə düzəlməyində mənim məsləhətim olub. Haradasa, 10 ildir ki, orada işləyir.

- Vəzifəyə yeni təyin olunan gənc nazirlərə tövsiyəniz nə olardı?

- Nazirləri qabiliyyətinə, savadına görə cənab Prezident təyin edir. Ölkə əhalisinin 95 faizi dövlət başçısına güvənir, eyni zamanda dünyada da bu etimad var. Nazirlərə tövsiyəm işlərini sevmək, Prezidentə sadiq, insanlara yaxın olmaqdan ibarətdir. Rəhbər kimi püxtələşsinlər. Nazir cəmiyyətdə özünü tanıtmalıdır - onun televiziyada və sosial mediada çıxışı, vətəndaşlarla görüşü, intellekti, davranışı, baxışı fərqli olmalıdır.

- Boş vaxtlarınızda nə edirsiniz?

- Bilyard oynayıram, dəniz kənarında gəzirəm. Rayonlara gedirəm. Həftədə üç dəfə idmanla məşğul oluram. Musiqi dinləyirəm, mütaliə edirəm. İqtisadiyyat və maliyyə elmləri adamı zaman-zaman yorur. Ona görə bədii ədəbiyyata üstünlük verirəm. Çingizin Abdullayevin bütün əsərlərini oxumuşam. Gənc müəllifləri, təəssüf ki, o qədər də tanımıram.